Kitob do'konida pereuchet: nashr, ISBN va komissiya kitoblari

Kitob do'konida tovar juda ko'p, har bir nom esa bir-ikki nusxadan iborat. Javondagi kitoblarning orqa tomoni bir-biriga o'xshaydi, bir muallifning o'nlab kitobi yonma-yon turadi, bitta asarning esa bir necha nashri bo'lishi mumkin. Shu sababli kitob do'konida "kitob" yoki "nom" sanash birligi bo'la olmaydi. Aniq birlik nashr, ya'ni muayyan nom, til, yozuv, muqova turi va yil. Quyida shunga asoslangan tartibni ko'rib chiqamiz.

ISBN: kitobning shtrix-kodi

Ko'pchilik zamonaviy kitoblarning orqa muqovasida ISBN raqami va shtrix-kod bor. Bu raqam har bir nashr uchun alohida beriladi. Shuning uchun bitta asarning qattiq muqovali va yumshoq muqovali nusxasi, shuningdek qayta nashri hisobda boshqa-boshqa qator bo'ladi. Skaner bilan sanasangiz, ular aralashmaydi. Qo'lda sanayotganda esa sanovchi sarlavhaga qarab yozmasin, ISBN raqamini yozsin yoki shtrix-kodni skanerlasin.

O'zbekistonda bitta asar ko'pincha ikki yozuvda, kirill va lotinda, shuningdek rus tilida chiqadi. Bular ham uch xil nashr, ya'ni uch xil pozitsiya. Sanovchi ularni "bir xil kitob" deb o'ylab bir qatorga qo'shib yubormasin.

Misol: hisobda bir roman uchun ikki kartochka bor, lotin nashri 5 dona va kirill nashri 3 dona, jami 8. Sanoqda esa lotin nashri 3 dona, kirill nashri 5 dona, jami yana 8. Nom bo'yicha sanasangiz, farq yo'q. Nashr bo'yicha esa lotinda −2, kirillda +2. Bu kamomad emas: kassada nashrlar almashtirib yuborilgan. Narxlari har xil bo'lsa, bunday almashuv pul hisobida ham sezilarli bo'lishi mumkin.

ISBN bo'lmagan kitoblar

Eski nashrlar, kichik bosmaxonalar kitoblari, daftarlar va ba'zi bolalar kitoblarida ISBN bo'lmasligi mumkin. Ular uchun ichki kod bering: kichik yopishqoq yorliqqa raqam yozib, birinchi sahifa ichiga yopishtiring. Kod hisob dasturidagi kartochkaga mos bo'lsin. Yorliqsiz kitobni "noma'lum" qutisiga solib, keyin tartibga keltiring.

Komissiya kitoblari

Ko'p kitob do'konlari kitobni nashriyot, muallif yoki distribyutordan komissiyaga oladi: sotilmagani qaytariladi, sotilgani uchun pul to'lanadi. Bunday kitoblar do'konning mulki emas. Ularni alohida ro'yxatga oling va ta'minotchi bo'yicha guruhlang. Sanash natijasi ikki narsani ko'rsatadi: nechta nusxa turibdi va qaytarish muddati yaqinlashganlari qaysilar. Muddat o'tib ketgan nusxalar ko'pincha unutilib qoladi va keyin do'kon ularning pulini to'lashga majbur bo'ladi. Ro'yxatda ta'minotchi, nashr, nusxalar soni, olingan sana va qaytarish muddati ustunlari bo'lsin.

Javonda sanash tartibi

Javonlarni bo'limlar bo'yicha, ya'ni badiiy, bolalar, ilmiy, darslik va lug'at kabi guruhlarga bo'lib sanang. Har bir javonni yuqoridan pastga va chapdan o'ngga yurib chiqing, sanalgan kitobni o'z joyiga qo'yib boring va boshqa javonga o'tkazmang. Aks holda bir kitob ikki marta sanaladi yoki umuman sanalmay qoladi. Pol ustidagi qutilar va qadog'i ochilmagan to'plamlarni ham alohida zona deb belgilang. Qutidagi kitoblar ko'pincha unutiladi, chunki ularni javonda ko'rib bo'lmaydi.

Nusxalarning holati

Kitob do'konida bir xil nom turli holatda bo'ladi: yangi, varaqlangan, muqovasi qiyshaygan, ko'rgazma uchun ochib qo'yilgan. Holatni sanash varag'ida alohida ustun qilib belgilang: "A, yangi", "B, ko'rgazma nusxasi", "C, shikastlangan". Shikastlangan kitoblar sotuv qoldig'idan ajratib sanaladi va chegirma bilan sotish yoki qaytarish haqida qaror qabul qilinadi.

Mavsum va kanselyariya

Maktab darsliklari va o'quv qo'llanmalari bir yil davomida deyarli sotilmaydi, 1 sentabr oldidan esa talab keskin oshadi. Shu sababli darsliklarni mavsum oldidan va mavsumdan keyin sanang: oldingi sanash qancha tayyorlash kerakligini, keyingisi esa qancha qolganini ko'rsatadi. Kanselyariya tovarlari (ruchka, daftar, qalam) qadoqda sotiladi: bir qadoqda 12 yoki 24 dona bo'lishi mumkin. Birlikni oldindan kelishib oling, ochilgan qadoqlarni donalab sanang. Sanash vaqtida yillar davomida sotilmay kelayotgan nashrlarni ham belgilab qo'ying: ularni qaytarish, chegirma bilan sotish yoki ko'zga ko'rinadigan joyga chiqarish haqida alohida qaror qilinadi.

Xulosa

Kitob do'konida pozitsiya nom emas, balki nashr. ISBN bo'yicha skanerlash, komissiya kitoblarini ajratish va holatni belgilash sanash aniqligini oshiradi. Pereuchet jamoasi kitob do'konini ISBN bo'yicha sanaydi, komissiyadagi nusxalarni alohida ro'yxatga oladi va farqlarni Excel yoki 1C uchun fayl bilan topshiradi.